Aankondiging OBN Natuurkennis webinar 27 november 2025
Al lange tijd wordt er geroepen dat we in winter en voorjaar meer water moeten vasthouden voor een betere beschikbaarheid in de zomer. Een belangrijk deel van het waterbeheer speelt zich af in landbouwgebieden, maar ook in en rond natuur zijn er nog onverwachte mogelijkheden.
Aan de hand van voorbeelden uit beeksystemen in Oost-Nederland laat Joris Schaap, hydrologisch adviseur, zien hoe landbouw en natuur elkaar hierin beïnvloeden, en waar de belangrijkste knoppen zitten om aan te draaien. Klimaatverandering maakt dit bovendien tot een dynamische uitdaging: het ene voorjaar is erg droog (2025) en het andere voorjaar erg nat (2024).
Samen met Friso Koops van Waterschap Vechtstromen bespreekt hij praktijkervaringen met water vasthouden in beeksystemen, met lessen die relevant zijn voor heel ‘droog’ Nederland.
De maanden maart en april 2025 laten opnieuw zien waar we in Nederland steeds vaker mee te maken krijgen: droogte in het voorjaar. Op basis van modelberekeningen met het hydrologische model Soil, Water, Atmosphere and Plant (SWAP), meteorologische gegevens van het KNMI, een fijn zandig bodemprofiel met gras, een worteldiepte van 30 cm en een diepe grondwaterstand (hangwaterprofiel) visualiseerden we de bodemvochtontwikkeling van 1 december 2024 t/m 10 mei 2025. Daarbij is ook een 10-daagse weersverwachting opgenomen.
🔍 Wat toont de figuur?
Het bovenste deel toont neerslag (blauw, negatief) en potentiële verdamping (oranje).
De onderste grafiek laat de simulatie van het bodemvochtgehalte zien in het profiel tot 100 cm-mv. De wortelzonediepte op 30 cm-mv is goed te zien, hier zit een overgang van bodemlagen (om precies te zijn: overgang van B1- naar O1-bouwsteen van de Staring-reeks uit 2018).
De grondwaterstand is te diep voor capillaire opstijging, dus het profiel is volledig afhankelijk van regenwater (hangwaterprofiel).
De contourlijn geeft aan wanneer het vochtgehalte in de wortelzone te laag is voor opname door planten (verwelkingspunt).
De verwachte bodemvochtontwikkeling van 1 t/m 10 mei op basis van de 10-daagse weersverwachting van het KNMI.
Wat valt op?
De winter was relatief nat en daarom kon de ‘bodem-spons’ doorweekt raken tot veldcapaciteit.
In maart en begin april viel nauwelijks regen. Toch bleef de bodemvochttoestand redelijk stabiel: planten konden nog teren op het wintervocht in de wortelzone.
In de nattere periode in april werd het bodemvocht weer aangevuld. Vanaf 25 april was het nagenoeg droog en nam de verdamping flink toe. Inmiddels is de vochtvoorraad in de wortelzone nagenoeg uitgeput en tot op 25 cm-mv onder het verwelkingspunt gezakt. Planten leiden aan droogtestress en zullen hun huidmondjes sluiten en stoppen met groeien.
De verdamping stijgt snel door oplopende temperaturen.
De weersverwachting t/m 10 mei laat nauwelijks neerslag zien, waardoor de droogtestress zich verder uitbreidt.
💧 Hangwaterprofiel: afhankelijk van regen
In dit geval gaat het om een zogenaamd hangwaterprofiel: een bodem waarin de grondwaterstand te diep ligt om capillair vocht na te leveren aan de wortelzone. De bovenste decimeters van de bodem zijn daarmee volledig afhankelijk van neerslag.
Dit type profiel komt veel voor op de hogere zandgronden van Nederland. Op plekken waar het grondwater nog relatief hoog staat (binnen 100-200 cm van het maaiveld, afhankelijk van de bodemsoort), kan er nog capillaire nalevering plaatsvinden, waardoor droogtestress minder snel optreedt.
🌍 Steeds vaker: voorjaarsdroogte in Nederland
Dit is geen uitzondering meer. De Nederlandse zandgronden kampen steeds vaker met:
Droge lentes vanwege een toename in verdamping door hogere temperaturen en meer zonnestraling (KNMI Voorjaarsdroogte)
Diepere grondwaterstanden voor wortelbereik
Grotere risico’s op opbrengstverlies bij gewassen met ondiepe wortelstelsels
Kwetsbare natuur die (nog) meer te maken krijgt met verdroging
Kennis van de actuele bodemvochttoestand – én wat er op korte en lange termijn gaat gebeuren – is essentieel voor waterbeheer, gewaskeuze en adaptatiemaatregelen.
Voor het 3e jaar op rij droogte in Nederland. Een beetje regen in de weersverwachting voor komend weekend verandert daar weinig aan. Vooral op de zandgronden is het tekort al nijpend: de gewasgroei is beperkt, beken vallen droog en de natuur snakt naar een beetje water. Het klimaat verandert en we hebben geen invloed op het weer, maar we kunnen ons wel aanpassen aan langere periodes met droogte. Hoe? Een paar oplossingen, op verschillende niveaus:
Privé: zuiniger omgaan met drinkwater. Geen tuintjes besproeien met bronwater uit de kraan, maar met regenwater uit een regenton. En accepteren dat een groen gazon soms een beetje geel kleurt.
Landbouw: water vasthouden zo lang het kan, omslag maken naar gewassen die een beetje droogte aankunnen. In het vroege voorjaar accepteren dat het land een beetje natter blijft en daarna profiteren van de toegenomen fotosynthese.
Waterbeheer: Nederland anders inrichten. Niet alle regen die valt meteen afvoeren, maar zo lang mogelijk vasthouden. Grondwatervoorraden herstellen door een minder intensief ontwateringsstelsel met ondiepere sloten en greppels . Veranderingen in het weer opvangen met een robuuster watersysteem dat zowel droge als natte perioden aan kan.
Gemiddeld neerslagtekort in Nederland op 17 mei 2020 (bron: KNMI).
Vandaag werd ik in het programma ‘De Ochtendspits’ van BRN Nieuwsradio kort geïnterviewd over de uitputting van grondwatervoorraden in de wereld. Ik mocht een reactie geven op onderzoek van Universiteit Utrecht, waaruit blijkt dat met name in droge gebieden met veel landbouw-irrigatie grote grondwater-tekorten ontstaan in de toekomst. Luister hier het fragment, kort na de beursberichten:
De Provinciale Staten van Limburg nodigden mij uit om 14 september 2016 een presentatie te geven voor de thema-avond ‘Limburg Waterproof’. Bedoeld om statenleden, (waterschaps-)bestuurders, beleidsmedewerkers en landbouw-organisatie LLTB te informeren over klimaatverandering en consequenties voor het waterbeheer, naar aanleiding van de extreme wateroverlast in afgelopen juni. Tussen weerman Gerrit Hiemstra (Weather Impact BV) en Ger Driessen (voorzitter Waterschap Peel en Maasvallei) hield ik mijn betoog over de impact van klimaat op waterbeheer en landbouw in te toekomst. Een interessante avond met veel interactie tussen bevlogen experts, politici en agrariërs. Zie hieronder mijn presentatie:
